Cao Việt DũngMở rộng về chủ để, thay đổi về cách viết, tìm đến với những lối diễn đạt khác, các nhà văn trẻ Việt Nam, những người từng sống ở nước ngoài hoặc là sinh viên du học, đang có đóng góp mới mẻ và đa dạng...
Một diện mạo văn chương mới
Có lẽ bức tranh văn chương Việt Nam đã thay đổi. Cách đây vài năm, các nhà văn hải ngoại đã thực hiện một chuyển dịch nho nhỏ cả về đề tài lẫn ngôn ngữ. Nguyễn Danh Bằng, Thuận, Mai Ninh, Lê Minh Hà, Lê Ngọc Mai, Đoàn Minh Phượng... người đưa vào một tiếng Việt biến hóa khá nhiều, người đưa về tiếng Việt của vài chục năm trước, thứ ngôn ngữ người ta không còn dùng nữa nhưng vẫn nằm tiếc nuối trong những tâm hồn giàu niềm hoài cổ.
Có lẽ bức tranh ấy hiện nay còn thay đổi nhiều hơn nữa. Một thế hệ nhà văn - sinh viên du học đang xác lập một tiếng Việt mang tính ngoại lai nhất từ trước đến nay. Văn chương của họ không còn thuần miêu tả phong cảnh, nỗi lòng hay những cảnh ngang trái trong xã hội. Văn chương đó cũng không còn đồng nhất. Thế hệ các nhà văn trẻ này viết văn chương của riêng mình, không quan tâm nhiều đến các khuôn vàng thước ngọc, và rất ít mặc cảm.
Vài năm trước, Phan Việt (tập truyện ngắn Phù phiếm truyện) và Ngọc Cầm Dương (tập truyện ngắn Vấn tóc) đi thoáng qua đời sống văn học Việt Nam như những bất ngờ vui vui. Họ là những người báo hiệu cho một loạt nhà văn trẻ viết văn trên ghế trường đại học ở một nơi nào đó bên ngoài Việt Nam. Trong số đó, hai người có bản năng văn chương mạnh mẽ hơn cả có lẽ là Nguyễn Nguyên Phước với tập truyện ngắn Thượng đế & đất sét (Kiến Thức và NXB Phụ Nữ, 2007) và Vũ Phương Nghi với tiểu thuyết Chuyện lan man đầu thế kỷ (Kiến Thức và NXB Lao Động, 2006).
 |
| Tác giả Phan Việt. |
Với sự xuất hiện của Vũ Phương Nghi, có lẽ những người sinh vào nửa đầu thập niên 1980 đã có nhà văn của mình. Một nhà văn đích thực, với chỉ một cuốn tiểu thuyết đầu tay. Tôi còn muốn nói hơn thế, nhà văn dày dặn nhất cho đến giờ phút này, người từng khiến nhà văn Nguyễn Khải phải kinh ngạc và có phần bàng hoàng. Khi một nhà văn đích thực xuất hiện, thì đó không phải là một cuộc trình làng một giọng văn, mà là một ẩn định giọng văn.
"Thầy tôi là một người kỳ quặc. Ông luôn thể hiện mong muốn làm những điều đặc biệt" (Thuyết tiến hóa ngược). "Cả hai chúng tôi đều cô đơn trong cách diễn đạt của mình" (Tâm trạng khi điên). Những câu văn của Nguyễn Nguyên Phước rất có thể trở thành đích ngắm cho các nhà ngôn ngữ học purist, nhưng mặt khác, chúng đang chứng minh rằng ngôn ngữ rất không có khuôn mẫu, và không có tính kế thừa nhất định. Và đang thay đổi rất nhanh. Có lẽ đã đến lúc tiếng Việt được cung cấp những khả năng diễn đạt mới mẻ, điều mà ngôn ngữ nào cũng xứng đáng được hưởng.
Ở "bên rìa" hơn, nhưng hết sức sống động và đáng yêu, là các tập du ký, thể loại vốn chỉ có vị trí rất mờ nhạt trong lịch sử văn học Việt Nam, và cũng chỉ được các nhà văn hạ cố để mắt đến, hoặc là viết theo hợp đồng, giống như các nhà văn viết về nước Mỹ sau khi được mời sang tham quan theo các chương trình văn hóa hợp tác, hiện tượng sôi nổi của vài năm trước đây.
Nhiều bài du ký đó cũng được ký tên sinh viên du học, có thể tìm được dễ dàng trên mạng Internet, và cũng có khi được in ra: Ngón tay mình còn thơm mùi oải hương (NXB Trẻ, 2007, 44.000đ), tập "du ký châu Âu" của Ngô Thị Giáng Uyên, những bài viết thơm mùi hoa xứ lạ nồng nàn hương vị cà phê: Irish coffee, Capuccino hoặc Greek coffee pha bằng ấm ibrik, nhưng vẫn không quên cà phê sữa đá gần chợ Bến Thành.
 |
| Nhà văn Thuận. |
Định danh và sự mới mẻ
Một đặc điểm rất dễ thấy của các nhà văn sống lâu ở nước ngoài: tên riêng mà họ đặt cho các nhân vật của mình hoặc mang màu sắc địa phương nơi họ sống, hoặc mang tính thế giới cao độ. Thuận, nhà văn sống ở Pháp, rút gọn luôn tên của nhân vật chính của mình thành T. (T mất tích, Nhã Nam và NXB Hội Nhà Văn, 2006). Cũng giống như K. của Kafka, T. có tính chất phổ quát hơn nhiều so với Thanh, Tú hoặc Thuận. Nó có thể là Tanah, là Tina (Tumer), hoặc bất kỳ cái tên nào khác, vừa mang tính cá nhân vừa mang tính phổ quát.
Chuyện lan man đầu thế kỷ cũng có một giọng văn và cách đặt tên riêng không thể Trung Quốc hơn: nhân vật nữ chính là Nguyễn Kỳ Cầm, nhân vật suýt trở thành người yêu của nhân vật chính là Trương Thiện Lương. Người bạn ở cùng nhà với "hủ nữ" Nguyễn Kỳ Cầm tên là Doanh (tất nhiên là chúng ta nghĩ đến Doanh Chính), và đến cả chị người Thái Bình quê đặc sệt cũng nhất định phải tên là Diêu. Và, điều rất không nên bỏ qua: cái tên của chính tác giả cũng rất Trung Quốc: Vũ Phương Nghi (một chút thông tin tiểu sử: sinh năm 1983, hiện du học ngành mỹ thuật ở Thượng Hải).
Họ đã đến, và đã góp mặt. Không còn nghi ngờ gì nữa, những đoán định mơ hồ về một "trào lưu" mới mẻ từ những tập truyện của Phan Việt hay Ngọc Cầm Dương đã thật sự trở thành hiện thực. Dòng văn học trẻ trung này giống như một đối trọng và bổ sung hợp lý, cần thiết cho các nhà văn trẻ chung một ý hướng cách tân với những biểu đạt khác, thể hiện rõ ràng nhất trong hai tập truyện ngắn gần đây, Truyện ngắn 8X và Vũ điệu thân gầy, nơi tập trung một số lượng không nhỏ các nhà văn trẻ trong quá trình định hình phong cách và định danh trong nền văn chương nhiều biến động hiện nay.
(Nguồn: Thể Thao & Văn Hóa)
 |
* Tính đến thời điểm này (tháng 8-2005), anh đã và đang dịch bao nhiêu tác phẩm?
- Tôi đã dịch một vài tiểu thuyết của Milan Kundera, V. S. Naipaul và Michel Houellebecq. Hiện nay tôi đang chỉnh sửa bản dịch Hạt cơ bản của Houellebecq, dù biết để in được tiểu thuyết quan trọng này cũng không dễ. Tôi cũng đang hoàn thiện Sản nghiệp nhà Rougon, tập đầu của bộ sách lớn Gia đình Rougon - Macquart của Émile Zola, bản dịch mà tôi đã bắt tay làm từ cách đây 10 năm.
Trong số những công việc đang làm, tác phẩm mà tôi cho là có giá trị lớn là Những cuộc đời song hành của nhà văn Hi Lạp Plutarque (trước đây các học giả VN thường nhắc đến dưới cái tên Gương danh nhân, dựa vào bản dịch tiếng Pháp) mà tôi đang tổ chức thực hiện cùng nhóm Alphabooks và sẽ sớm ra mắt. Cách đây hai ba năm tôi và một số bạn bè đã dịch một phần nhỏ của tác phẩm này và xuất bản ở NXB Trẻ dưới cái tên Những anh hùng Hi Lạp cổ đại, vừa tái bản. Ngoài ra, do lĩnh vực mà tôi được đào tạo chính qui là lý thuyết văn học, tôi cũng có một số dự án dịch thuật về lý thuyết của Pháp.
* Tại sao anh lại chọn Milan Kundera làm xuất phát điểm cho việc dịch? Anh đánh giá như thế nào về việc dịch tác giả này tại VN?
- Cho đến nay đã có hai tiểu thuyết của Milan Kundera do tôi dịch được in: Cuộc sống không ở đây và Điệu valse giã từ. Năm vừa qua tôi viết một luận văn tốt nghiệp bằng master 1 ở Đại học Sorbonne, lấy đề tài văn bản và liên văn bản của Milan Kundera.
Nhân dịp đó, tôi có điều kiện xem lại tất cả các bản dịch ra tiếng Việt tác phẩm của Kundera ở VN và nhận ra một số vấn đề, không chỉ về dịch thuật mà cả về cách hiểu tác giả. Tôi rất mong có dịp các tác phẩm của ông được tái bản ở VN để có cơ hội chỉnh sửa cho chu toàn, vì dẫu sao dịch Kundera cũng là một hiện tượng trong ngành dịch thuật VN - hiếm có tác giả đương đại nào được dịch nhiều và kỹ nhưng lại ít được giới thiệu, nghiên cứu đầy đủ như Milan Kundera.
* Khi mới bắt tay vào, anh thấy cái khó của công việc dịch là gì?
- Dịch thuật là một công việc tuần tự. Khó khăn đầu tiên mà bất kỳ người dịch nào khi mới bắt đầu đều gặp phải là không biết dịch tên sách ra sao. Tại sao tôi lại dịch là Cuộc sống không ở đây trong khi từ nguyên bản cho đến các bản tiếng Anh, tiếng Pháp đều là “Cuộc sống ở chỗ khác” (“Life is elsewhere” và “La vie est ailleurs” - nhà văn Nguyên Ngọc trước dịch là “Cuộc sống ở mãi ngoài kia”)?
Nếu không giải quyết được vấn đề này thì tôi nghĩ mình sẽ không bao giờ có dũng khí dịch vào nội dung. Tên nguyên bản tiếng Czech là Zivot je jinde, giống như một câu thơ. Tôi quyết định dịch tên truyện là Cuộc sống không ở đây để nó mang cái tinh thần thơ của Milan Kundera, khi ông vừa “thoát” khỏi vai trò nhà thơ để quyết liệt trở thành tiểu thuyết gia.
Những ý kiến về các vấn đề cụ thể của thế hệ dịch giả đi trước cũng giúp ích không nhỏ. Tôi còn nhớ mình đã sung sướng thế nào khi đọc trên tạp chí Văn Học Nước Ngoài số đầu tiên, năm 1996, một bài phỏng vấn trong đó dịch giả Phan Ngọc phân biệt hai từ “những” và “các”. Không dễ mà phân biệt được những điểm tế nhị đó.
Kể từ khi đọc bài báo, tôi cũng tự đặt cho mình nhiệm vụ suy nghĩ về những cặp từ gần nhau, chẳng hạn “không” và “chẳng”, và nhận ra hiện nay các dịch giả VN có xu hướng dùng rất nhiều “chẳng” thay vì “không”, qua đó đưa quá nhiều ngôn ngữ nói vào ngôn ngữ viết, trong khi theo nhận xét của riêng tôi, phần lớn các ngôn ngữ châu Á, trong đó có tiếng Việt, đều có sự khác biệt không nhỏ giữa ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết.
* Còn bây giờ, sau khi dịch một thời gian đủ lâu và đã có kinh nghiệm, anh thấy cái khó là gì?
- Những khó khăn mà công việc đặt ra trước mắt người dịch thì nhiều vô kể. Cho đến giờ, khi đã có ít nhiều kinh nghiệm, tôi cho rằng cái khó nhưng cần thiết mà mỗi người dịch phải làm là có một tư thế dịch đúng đắn, và kiên quyết đi theo nó. Nói nôm na mỗi dịch giả tự xây dựng cho mình một lộ trình và một lý thuyết, một khoa học riêng vì dịch thuật không thể là một công việc tùy ý, tuân theo bản năng. Hãy thử đặt câu hỏi tại sao trước kia ta đã có “Mai Nương Lệ Cốt”, đã có “An Na Kha Lệ Ninh” mà sau này đều phải đổi lại theo tên nhân vật trong nguyên bản?
Theo tôi hiểu, khi xảy ra tiếp xúc văn hóa ở giai đoạn đầu tiên, người ở vị thế “nhận” nhất định sẽ có xu hướng cố kéo cái văn hóa lạ thành ra của mình, một thao tác hết sức lôgic, nó giúp người đọc dễ chấp nhận cái mới hơn. Nhưng sau khi nền văn hóa kia đã trở nên phần nào quen thuộc, cái tâm lý đó không thể giữ được nữa. Ngày nay hiếm dịch giả nào còn phiên âm tên nước ngoài. Có thể nhiều người nghĩ việc đó là tự nhiên, nhưng tôi nghĩ đây là một vấn đề rất thú vị: nhiều chuyên gia về dịch thuật thế giới đã gọi chính xác tên của xu hướng “vơ tất cả cho mình” dưới cái tên “ethnocentrisme”, lấy văn hóa của mình làm thước đo cho mọi nền văn hóa khác.
* Anh có thể cho một ví dụ cụ thể hơn?
- Tôi có thể lấy một ví dụ về thái độ dịch này: Bùi Giáng ngày xưa dịch Sylvie của Nerval thành Mùi hương xuân sắc chẳng hạn. Tôi cũng thích cái tên đó, đơn giản vì nó hay, nhưng không thể biến cái tên Sylvie vốn rất nổi tiếng của Nerval thành Mùi hương xuân sắc được. Như thế là trong tam giác quan hệ: văn bản gốc - dịch giả - độc giả; một dịch giả như Bùi Giáng đã coi trọng quan hệ dịch giả - độc giả hơn là quan hệ giữa ông và tác giả. Xu hướng này ở VN đến nay vẫn vô cùng phổ biến. Theo tôi nghĩ, trong dịch thuật có hai thái cực: một giống như tình trạng dưới cái tên “ethnocentrisme” kia, mà tôi gọi nôm na theo lối Vũ Trọng Phụng là Tyvn (Tôi yêu Việt Nam), một là tôn sùng quá mức văn bản gốc.
Trước năm 1975 ở Sài Gòn có bản dịch kịch Les Mouches của J.P. Sartrel (Phùng Thăng dịch) thành Những ruồi, gây ra bao lời chê bai. Đó là một ví dụ về tôn sùng quá mức văn bản gốc. Nhưng ngược lại, ví dụ phải chọn giữa “Những ruồi” và “Ruồi bâu” (Việt hóa tối đa), bản thân tôi sẽ chọn cách trung thành với Sartre. Lý tưởng của dịch thuật là nằm được ở chính giữa hai thái cực trên. Đó cũng là con đường đi của tôi, vì dù thế nào đi nữa dịch giả cũng không thể bỗng nhiên mà biến thành tác giả được.
Tôi cũng đã chịu nhiều chỉ trích vì cách dịch, nhưng trong công việc này tôi coi trọng cái mà tôi tạm gọi là “đạo đức dịch thuật”: tôi buồn vì khi dịch làm sai đi một chi tiết nào đó trong bản dịch hơn là vui vì được khen vì đã làm ra được một bản dịch “nhuần nhuyễn về tiếng Việt”, dù tôi luôn tìm cách trau dồi tiếng Việt, kể cả bỏ ra không ít thời gian học Hán - Nôm.
* Theo anh, chỉ giỏi ngoại ngữ thôi, có dịch được không?
- Thật ra dịch cũng giống như việc ca hát: nhiều người hát được nhưng hiếm người trở thành ca sĩ, thành ca sĩ giỏi lại càng khó. Hiện nay nhiều người biết ngoại ngữ, thậm chí biết nhiều ngoại ngữ, nhưng người dịch văn học thì hiếm. Điều đó vô cùng dễ giải thích. Việc gì phải đâm đầu hàng tháng trời dịch hàng trăm trang sách mà kết quả thì kẻ chê người khen ì xèo hết cả, tiền công thì không đủ ăn phở một tháng, trong khi giá dịch tài liệu cho các dự án nước ngoài (công việc mà thỉnh thoảng tôi cũng làm, nếu có người giao cho) là 9 hay 11 USD một trang gì đó, sau khi “lại quả” cho người trung gian, vẫn còn nặng túi!
Vả lại, tôi cũng đã từng gặp những trường hợp học ngoại ngữ rất nhiều năm, thực hành thường xuyên, nhưng không dịch đúng nổi dù chỉ một câu của một văn bản khó hơn bình thường một chút. Điều đó giải thích vì sao người biết ngoại ngữ thì nhiều mà dịch giả thì vẫn hiếm như xưa.
* Những dịch giả và bản dịch ra tiếng Việt mà anh thấy tâm đắc hoặc yêu mến?
- Tôi kính trọng và học được nhiều từ các dịch giả lứa trước và cả những người bạn cùng làm chung công việc với tôi. Cao Xuân Hạo, Phan Ngọc, Dương Tường, Trần Đình Hiến đều có dịch phẩm để đời, các dịch giả cũ của Sài Gòn đem lại những làn gió rất mới mẻ. Hiện nay cũng không ít bạn dịch mà tôi hết sức quí trọng và trao đổi được nhiều vấn đề: Trần Tiễn Cao Đăng, Đinh Bá Anh, Hải Ngọc, Phùng Ngọc Kiên…
* Cuối cùng, anh nghĩ gì về môi trường & thực trạng dịch thuật hiện nay ở VN?
- Trong lịch sử VN hiếm khi nào dịch thuật trở thành một đề tài cho cả xã hội quan tâm như ngày nay. Báo chí đã lên tiếng rất nhiều nhưng mới chỉ là gãi được lớp vỏ bên ngoài của dịch thuật. Công việc thì rất nhiều, nếu phải góp một ý kiến với các bạn dịch khác thì tôi xin phép được nhắc lại “dịch thuật là một công việc tuần tự” và có khả năng được hoàn thiện dần theo thời gian. Những lời khen chê chỉ thuần túy là chuyện bên lề.
VĂN BẢY thực hiện
Các bài báo khác của Cao Việt Dũng
Blog của Dũng: http://nhilinhblog.blogspot.com/
